Jeleniogórski Trakt Śródmiejski · Duży Trakt · Cieplice

Muzeum Przyrodnicze

Na około trzysta dwadzieścia gatunków kolibrów znanych nauce w Cieplicach zgromadzono trzysta dwa. Nie w Berlinie, nie w Londynie – w uzdrowisku pod Karkonoszami, w prywatnej kolekcji jednego rodu, przy której przez osiemdziesiąt lat pracowali ojciec i syn. Dziś ten zbiór stoi w dawnym klasztorze cystersów przy ulicy Cieplickiej, kilkadziesiąt metrów od budynku, w którym stał najdłużej.

Zaczęło się od biblioteki w Sobieszowie

Podwaliną wszystkiego była biblioteka, którą hrabia Johann Anton Schaffgotsch (1675–1742) założył w nowym pałacu w Sobieszowie. W 1733 roku dokumentem fundacyjnym powołał bibliotekę rodową i zobowiązał następców, żeby ją stale powiększali. Trzymano tam nie tylko książki i dokumenty, ale też pamiątki i gabinet osobliwości – zbiór rzeczy dziwnych, który miał zadziwiać gości i świadczyć o szerokich zainteresowaniach właściciela.

Po śmierci fundatora zbiory podupadły i uporządkowano je dopiero po wojnach napoleońskich. W latach dwudziestych XIX wieku bibliotekę wraz ze zbiorami przeniesiono z Sobieszowa do Cieplic – na górne, opustoszałe piętra dawnego probostwa, które hrabia odkupił od państwa w 1810 roku. 1 lipca 1834 roku biblioteka została otwarta.

Od tego samego roku hrabia Leopold Christian Schaffgotsch (1793–1864) zaczął udostępniać zbiory zwiedzającym – w Czerwonym Domu. Kuracjusz przyjeżdżał więc do wód, a przy okazji oglądał minerały, muszle i skamieniałości. Wincenty Pol, który odwiedził bibliotekę w 1847 roku, naliczył przeszło dwanaście tysięcy okazów samych minerałów i pięćdziesiąt tysięcy dzieł w księgozbiorze.

1876: ptaki wprowadzają się do Długiego Domu

W 1876 roku hrabia Ludwig Gotard Schaffgotsch udostępnił publiczności zbiory ornitologiczne, przeniesione z Czerwonego Domu do Długiego Domu, i połączył je z kolekcją miejscowego lekarza, doktora E. Luksa. Cztery lata później zatrudnił kustosza i preparatora – Georga Martiniego (1860–1931).

To zatrudnienie okazało się najważniejszą decyzją w dziejach tego zbioru. Martini pracował przy kolekcji pięćdziesiąt lat, a po nim, przez kolejne trzydzieści, jego syn Kurt (1891–1969) – do 1950 roku. Osiemdziesiąt lat ciągłej pracy dwóch ludzi zrobiło z prywatnego zbioru jedną z największych prywatnych kolekcji ornitologicznych w Europie. Od 1920 roku zajmowała osiem pokoi.

Co w tych ośmiu pokojach stało

Liczby, które podaje muzeum, robią wrażenie nawet dziś:

• około 3 000 gatunków ptaków – przy całej gromadzie liczącej mniej więcej 8 500 gatunków;
• około 1 000 gniazd z 7 000 jaj, wiele gatunków pokazanych od jaja przez pisklę po dorosłe osobniki obu płci;
• 291 z około 330 gatunków lęgowych Śląska, w 1013 egzemplarzach;
• 302 z około 320 znanych gatunków kolibrów – zbiór niemal kompletny;
• 200 gatunków papug z 320 znanych, 75 z 85 tukanów i dzioborożców;
• ponad 13 000 motyli z całego świata, od najmniejszych po kilkunastocentymetrowe okazy z puszcz Amazonii.

Ozdobą działu śląskiego był orzeł przedni złowiony w 1873 roku w okolicach Szklarskiej Poręby – ptak, który już wtedy pojawiał się tu rzadko. Do Cieplic przyjeżdżali po te zbiory naukowcy z całych Niemiec, szukając okazów niespotykanych gdzie indziej.

Wojna, upaństwowienie i wywózki

W 1945 roku Długi Dom przejęły władze polskie, a już w kwietniu 1946 udostępniono placówkę pod nazwą Muzeum w Cieplicach. Był to jeden z najwcześniej otwartych powojennych muzeów w regionie.

Potem historia przyspiesza w sposób, który dla zbiorów okazał się kosztowny. 1 stycznia 1950 muzeum upaństwowiono; podlegało odtąd Ministerstwu Kultury i Sztuki, ale budynek pozostał własnością Uzdrowiska. W styczniu 1951 podporządkowano je Muzeum Śląskiemu we Wrocławiu. W 1952 roku ruszyła „reorganizacja”, w ramach której wywożono z Cieplic „zbędne eksponaty”, a o tym, komu je przekazać, decydował Wrocław. W 1953 – po wywiezieniu najcenniejszych zbiorów – wyremontowano pomieszczenia i zbudowano nowe wystawy stałe, już tylko przyrodnicze.

12 września 1954 roku placówkę otwarto jako Muzeum Przyrodnicze w Cieplicach Śląskich. Ta data jest początkiem dzisiejszej instytucji – i jednocześnie momentem, w którym z wielkiego, wielodziałowego zbioru Schaffgotschów zostało to, co przyrodnicze.

Trzy przeprowadzki w promieniu kilometra

Muzeum miało po wojnie trzy adresy i wszystkie leżą tuż obok siebie.

Długi Dom – do lat sześćdziesiątych. Wyprowadzka wzięła się z rzeczy prozaicznej: muzeum należało do państwa, a budynek do Uzdrowiska. Narastający konflikt zakończył się w 1967 roku przenosinami.

Pawilon Norweski w Parku Zdrojowym – od 1967 do 2013 roku. Drewniany budynek, który wcześniej służył zupełnie innym celom, przez czterdzieści sześć lat był adresem cieplickiej przyrody. Dziś działa w nim restauracja.

Dawny klasztor cystersów przy ulicy Cieplickiej 11A – dzisiaj. Zbiór wrócił tym samym do zespołu, z którego w XIX wieku wyszedł: biblioteka majoracka stała przecież na piętrach dawnego probostwa.

Ten ostatni ruch ma jeszcze jedną zaletę. W budynku zachowały się barokowe freski z XVII wieku, więc oglądasz naraz dwie rzeczy – kolekcję i wnętrze, w którym stoi.

Co dziś zobaczysz

Muzeum ma największą ekspozycję w formie dioram – zwierzęta pokazane w odtworzonych fragmentach ich środowisk, a nie w rzędach gablot. Do tego wystawa entomologiczna z okazami krajowymi i zagranicznymi, „Tajemniczy świat grzybów” oraz „Krainy zoogeograficzne”. Osobno stoją eksponaty związane z historią Cieplic, Uzdrowiska i samych Schaffgotschów.

Muzeum jest czynne sezonowo i w różnych godzinach zimą i latem – aktualne informacje najlepiej sprawdzić przed wizytą na miejscu.

Spacer po śladach jednej kolekcji

Jeżeli idziesz Dużym Traktem, masz okazję zobaczyć wszystkie adresy tego zbioru w kwadrans. Pałac Schaffgotschów – stamtąd pochodzi biblioteka i gabinet osobliwości. Długi Dom – tam przez blisko sto lat stały ptaki i tam działało muzeum. Pawilon Norweski – siedziba z lat 1967–2013. Klasztor przy Cieplickiej – miejsce, w którym te same okazy stoją teraz.

Zbiór, który powstawał dwieście lat, po wojnie przeszedł cztery przeprowadzki i wrócił pod adres sąsiadujący z tym, z którego wyszedł.