Jeleniogórski Trakt Śródmiejski · Duży Trakt · Cieplice

Pałac Schaffgotschów

Do tego pałacu przez dwa stulecia przyjeżdżano nie dla architektury, tylko dla tego, co stało w środku: osiemdziesięciu tysięcy tomów, zbrojowni z szablą od Jana III Sobieskiego, gabinetów z monetami, ptakami i motylami. Powiększanie księgozbioru nie było kaprysem kolejnych właścicieli, lecz obowiązkiem zapisanym w dokumencie fundacyjnym z 1733 roku. Dziś w tych wnętrzach uczą się studenci, a po zbiorach zostały ślady rozsiane po kilku instytucjach.

Trzeci budynek w tym samym miejscu

Ten pałac nie stanął na surowym korzeniu. W 1777 roku pożar niemal całkowicie zniszczył stojący tu dwór renesansowy, a nową rezydencję hrabia Johann Nepomuk Schaffgotsch kazał wznieść z wykorzystaniem tego, co po pożarze zostało. To trzecia budowla w tym miejscu i jedyna, która przetrwała do dziś.

Projekt przygotował Johann Georg Rudolf – architekt zatrudniony zarówno w dobrach Schaffgotschów, jak i w majątku cystersów krzeszowskich. Ta podwójna posada tłumaczy, dlaczego budynek wygląda tak, jak wygląda: to późny barok, który wyraźnie już nasłuchuje klasycyzmu, bez barokowej ekstrawagancji, za to z porządkiem i powtarzalnym rytmem.

Kiedy dokładnie stanął, zależy od źródła. Tablica przy pałacu podaje lata 1784–1788, broszura miejska 1783–1788, a Wikipedia rozciąga budowę aż do 1809 roku. Najpewniej wszystkie mają rację po kawałku: korpus powstał w latach osiemdziesiątych XVIII wieku, a prace przy całości założenia ciągnęły się jeszcze na początku XIX.

Fasada, którą trzeba obejść wzrokiem

Stań na placu Piastowskim naprzeciw wejścia i policz okna. Elewacja frontowa ma dwadzieścia jeden osi i osiemdziesiąt jeden metrów długości – to jedna z najdłuższych fasad, jakie w Kotlinie Jeleniogórskiej zobaczysz, a przy tym tak spokojna, że łatwo jej długość przeoczyć.

Rytm przerywają dwa ryzality, czyli wysunięte części elewacji, zwieńczone kartuszami z herbem Schaffgotschów. Herb w takim miejscu to nie ozdoba, tylko podpis: informacja, czyja to ziemia i czyj dom. Bryła jest trójskrzydłowa i trzykondygnacyjna, z dwoma symetrycznymi, ozdobnymi wejściami.

Muzeum, które udawało pałac

Najciekawsze w tym budynku jest to, czego już w nim nie ma.

W 1733 roku Hans Anton Schaffgotsch podpisał dokument fundacyjny, który zobowiązywał jego potomków do stałego powiększania rodowej biblioteki. Zobowiązanie działało: w połowie XIX wieku księgozbiór liczył osiemdziesiąt tysięcy tomów. Obok książek były mapy i rękopisy, a wśród nich rzecz ponura – „rewers pilzneński”, dokument, którym cesarz Ferdynand II posłużył się jako głównym dowodem zdrady Hansa Ulricha Schaffgotscha. Ten sam ród, który skrupulatnie gromadził papiery, przechowywał więc papier, który kosztował jednego z nich głowę.

W zbrojowni leżała szabla inkrustowana kością słoniową i kamieniami szlachetnymi – podarunek spod Wiednia od Jana III Sobieskiego. Były też gabinety numizmatyczne, kolekcja ornitologiczna i zbiór motyli, oglądane przez kuracjuszy z takim zainteresowaniem, że pałac funkcjonował w praktyce jako muzeum, do którego przy okazji ktoś mieszkał.

Co się stało ze zbiorami

Po 1945 roku kolekcje zostały rozproszone, ale nie zniknęły z dnia na dzień. Biblioteka przetrwała w pałacu do lat pięćdziesiątych. W latach 1947–1952 mieściła się tu Stacja Naukowa i Biblioteka imienia Jerzego Samuela Bandtkiego, a w latach 1954–1963 – Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze, które dopiero później przeniosło się do pocysterskiego klasztoru po sąsiedzku.

Ze starodruków sto osiem przechowuje dziś Zakład Narodowy imienia Ossolińskich we Wrocławiu, kolejne są w Bibliotece Uniwersyteckiej. Część zbiorów przyrodniczych ocalała w cieplickim Muzeum Przyrodniczym – i to jest powód, dla którego warto połączyć te dwa punkty traktu jednym spacerem: tam stoją okazy, które kiedyś oglądano tutaj.

Sala balowa, dziś aula

Wnętrze, o które warto zapytać przy wizycie, to dwukondygnacyjna sala balowa, zaprojektowana przez mistrza Kurza z Kowar, o ścianach i suficie bogato pokrytych sztukateriami. Dziś służy jako aula – i jest to jeden z tych przypadków, gdy zmiana funkcji budynkowi nie zaszkodziła: sala nadal robi robotę, tylko zamiast tańczących ma słuchających.

W latach 1865–1866 wnętrza przebudowano w duchu historyzmu, więc to, co widać, jest warstwą dziewiętnastowieczną nałożoną na osiemnastowieczny układ. Remont powojenny przeprowadzono w latach 1949–1951.

Pałac dziś

Od 1975 roku mieści się tu filia Politechniki Wrocławskiej. Budynek żyje więc normalnym rytmem uczelni, a poza zajęciami bywa miejscem koncertów, spotkań literackich i spektakli. Wnętrza udostępniane są po wcześniejszym uzgodnieniu – nie jest to muzeum z kasą biletową, więc nie licz na wejście z marszu. Sama fasada i plac przed nią są dostępne zawsze.

Pałac wpisano do rejestru zabytków 31 maja 1950 roku, w pierwszej fali powojennej ochrony zabytków na tych ziemiach.

Na placu przed fasadą siedzi para jelonków ze Szlaku Jelonków – Ciepliczanka i Zdrój, na ławeczce wspartej na sercu. To pierwsze figurki, które mija się na Dużym Trakcie.

Dlaczego ten punkt spina cały Duży Trakt

Idąc Dużym Traktem, przechodzisz w praktyce przez majątek jednego rodu. Schaffgotschowie sprowadzili tu cystersów już w 1403 roku, fundowali kościoły, mieli krypty w kościele świętego Jana Chrzciciela, a nad Sobieszowem stoi ich zamek Chojnik. Pałac w Cieplicach jest środkiem tej opowieści – miejscem, w którym rodowa potęga zamieniła się w bibliotekę, zbrojownię i gabinety. Jeśli masz zapamiętać z tego traktu jedno nazwisko, to właśnie to.