Jeleniogórski Trakt Śródmiejski · Duży Trakt · Sobieszów

Pałac Sobieszów i Centrum KPN

Chojnik spłonął w 1675 roku i już nigdy nie wrócił do roli rodowej siedziby. Schaffgotschowie zrobili wtedy rzecz najprostszą z możliwych: zeszli z góry i postawili nowy dom u jej stóp. Tak powstał pałac w Sobieszowie – a razem z nim biblioteka, z której po dwóch wiekach i czterech przeprowadzkach zrobiło się cieplickie Muzeum Przyrodnicze.

Zamek na górze, pałac na dole

Zamek Chojnik był siedzibą rodu przez stulecia, ale pożar w 1675 roku zakończył jego mieszkalną karierę. Zamiast odbudowywać warownię na stromym wzgórzu, Schaffgotschowie postawili rezydencję w dolinie.

Budowę zlecił Johann Anton von Schaffgotsch (1675–1742) w 1705 roku, a kierował nią mistrz budowlany Eliasz Scholze z Bolesławca. Prace skończyły się w 1712 roku. Nowy pałac przejął rolę głównej siedziby rodu – z zamku został widok z okna.

Dlaczego zamku nie odbudowano

31 sierpnia 1675 roku piorun podpalił Chojnik i zamek spłonął. Nigdy go nie odbudowano – i nie był to brak pieniędzy, bo ród należał do najzamożniejszych na Śląsku.

Powód jest prostszy: warownia na granitowej skale przestała być komukolwiek potrzebna. Obronność straciła sens, a mieszkanie na szczycie, do którego wszystko trzeba wnosić pod górę, było w XVII wieku uciążliwością, nie prestiżem. Prestiż przeniósł się do rezydencji w dolinie – z ogrodem, powozem podjeżdżającym pod drzwi i miejscem na bibliotekę.

Chojnik został więc ruiną z widokiem, a Schaffgotschowie zamieszkali czterysta metrów niżej. Z okien pałacu widać wzgórze, na którym stała ich poprzednia siedziba – trudno o czytelniejszy obraz zmiany epoki.

Biblioteka, która stąd wyszła

To jest najciekawszy trop tego miejsca, a nie widać go z zewnątrz. Johann Anton umieścił w nowym pałacu bibliotekę rodową, a przy niej gabinet osobliwości – zbiór rzeczy dziwnych, który miał zadziwiać gości.

W latach dwudziestych XIX wieku bibliotekę wraz ze zbiorami przewieziono do Cieplic. Tam przechodziła z budynku do budynku, po wojnie została uszczuplona, a to, co zostało z części przyrodniczej, stoi dziś w dawnym klasztorze cystersów jako Muzeum Przyrodnicze. Sobieszów jest więc adresem, od którego zaczęła się cała ta wędrówka.

Rezydencja letnia, sąd, szkoła

Pod koniec XVIII wieku ród przeniósł się do Cieplic i pałac zszedł do roli rezydencji letniej. Potem trafił jeszcze niżej w hierarchii: oddano go zarządcy dóbr i sądowi ziemskiemu.

Najdłuższy powojenny rozdział to szkoła. Do 2012 roku mieścił się tu Zespół Szkół Rolniczych i Agroturystycznych, więc kilka pokoleń jeleniogórzan zna ten budynek nie jako pałac, tylko jako miejsce, gdzie się chodziło na lekcje.

2013–2023: dziesięć lat na powrót

14 sierpnia 2013 roku budynek przekazano Karkonoskiemu Parkowi Narodowemu. Od decyzji do otwarcia minęło niemal dziesięć lat, a remont w liczbach wygląda tak: 51 500 dachówek na dachu, blisko 6 ton piaskowca na posadzki i schody, prawie 600 ton gruzu wywiezione z piwnic. Prace przy pałacu i sąsiednim domu ogrodnika kosztowały ponad 17,5 miliona złotych.

28 kwietnia 2023 roku Centrum Przyrodniczo-Edukacyjne otwarto dla zwiedzających.

Do pałacu przeniosły się także biura parku. Dyrekcja urzędowała wcześniej przy Chałubińskiego 23, w dawnej Villi Elisabeth – budynku z początku XX wieku, który przez lata był adresem Karkonoskiego Parku Narodowego. Dziś adresem parku jest Cieplicka 196, czyli ten pałac. Willa przy Chałubińskiego 23 nie jest już siedzibą Karkonoskiego Parku Narodowego.

Co jest w środku

Są dwie wystawy stałe i każda opowiada o czym innym.

„Klimatyczne Karkonosze” to część przyrodnicza – o tym, czym są góry, które widać z okien, i co się z nimi dzieje.

„Pałac Sobieszów” zajmuje około 550 metrów kwadratowych w ośmiu salach tematycznych i opowiada historię oraz genealogię rodu Schaffgotschów. To rzadka sytuacja: budynek, który sam był ich domem, opowiada teraz o nich – w miejscu, w którym zaczęła się rodowa biblioteka.

To nie jest sam pałac

Warto wiedzieć, patrząc na teren: przejęty przez park majątek to zespół budynków, a nie pojedynczy gmach. Razem z pałacem remontowano dom ogrodnika – i to jego koszt liczony jest wspólnie z pałacem w kwocie ponad 17,5 miliona złotych. Osobno poszedł do remontu spichlerz, a park zapowiadał kolejny etap: adaptację dawnej bursy na miejsca noclegowe.

Taki układ – rezydencja plus zabudowa gospodarcza i mieszkalna dla służby – jest typowy dla śląskich majątków i zwykle rozpada się po wojnie na osobne własności. Tutaj przetrwał w całości, bo przez dziesięciolecia trzymała go jedna instytucja: szkoła. To rzadki przypadek, w którym powojenne upaństwowienie uratowało układ przestrzenny, zamiast go rozdrobnić.

Cztery adresy jednego rodu w zasięgu spaceru

Idąc Dużym Traktem, mijasz kolejne rozdziały tej samej historii.

Chojnik – siedziba do pożaru w 1675 roku. Pałac w Sobieszowie – dom zbudowany zaraz po nim i miejsce, gdzie powstała biblioteka. Pałac w Cieplicach – dokąd ród przeniósł się pod koniec XVIII wieku. Zespół pocysterski w Cieplicach – gdzie zbiory stoją dzisiaj.

Co możesz zobaczyć

Centrum jest czynną instytucją Karkonoskiego Parku Narodowego z biletowanymi wystawami – aktualne informacje o zwiedzaniu najlepiej sprawdzić przed wizytą. Sam budynek i jego otoczenie obejrzysz z zewnątrz zawsze, a przy okazji zobaczysz dom ogrodnika i pozostałe zabudowania dawnego majątku, które park remontował razem z pałacem.

To także naturalne miejsce na przerwę w wędrówce: jesteś w połowie sobieszowskiej części traktu, między dwoma kościołami, a stąd zaczyna się podejście na Chojnik.