Jeleniogórski Trakt Śródmiejski · Mały Trakt

Time Gates – Bramy Czasu. Podziemia Jeleniej Góry

Pod Wzgórzem Kościuszki jest około czterech kilometrów korytarzy w skale, z czego półtora kilometra można zwiedzić. Nie są średniowieczne i nie mają nic wspólnego z zamkiem. Pierwsze wykuł w latach 1852–1853 piwowar, żeby mieć gdzie trzymać piwo – resztę dołożyła wojna. Potem był tu magazyn ryb, pieczarkarnia i dyskoteka.

Zaczęło się od szubienicy

Zanim cokolwiek wykopano, mówiono na to wzgórze Galgenberg – Góra Szubieniczna. Stała tu murowana szubienica miejska i służyła miastu od średniowiecza po wiek osiemnasty. Później przyjęła się nazwa Cavalierberg i to ona jest na przedwojennych pocztówkach.

W 1779 roku burmistrz Johann Christoph Schönau kazał zrekultywować teren, posadzić drzewa i wytyczyć alejki. Miejsce egzekucji zamieniło się w pierwszy park miejski Jeleniej Góry – i jest nim do dziś.

Lodówka sprzed epoki lodówek

W 1852 roku jeleniogórski piwowar Gruner zbudował na wzgórzu restaurację Felsenkeller, czyli Skalną Piwnicę, a pod nią wydrążył wielkie piwnice na piwo i wino.

Brzmi prozaicznie, dopóki nie pomyśli się, co to znaczyło w połowie dziewiętnastego wieku. Nie było chłodnictwa. Piwo dolnej fermentacji wymaga niskiej i stałej temperatury, a jedynym miejscem, gdzie taka temperatura występuje sama z siebie, jest wnętrze skały. Więc jeśli chciało się mieć piwo, trzeba było wykuć sobie górę.

Gruner wykuł. A restauracja nad piwnicami stała się jednym z najpopularniejszych miejsc w mieście – widok z jej werandy trafiał na przedwojenne pocztówki.

Wojna rozbudowuje

Podczas drugiej wojny światowej z tych piwnic zrobiono schron przeciwlotniczy. Nie od zera: wzgórze wybrano właśnie dlatego, że wykute komory już tu były, i rozbudowano je – nowe korytarze, cztery duże hale, woda, wentylacja, drzwi gazoszczelne. Schron miał pomieścić najpierw dwa, ostatecznie ponad sześć tysięcy ludzi. Nigdy go nie dokończono; zaawansowanie prac oceniono po wojnie na jakieś siedemdziesiąt pięć procent, a Jelenia Góra nie została zbombardowana.

Stąd bierze się dzisiejsza skala: około czterech kilometrów korytarzy i ponad pięć tysięcy metrów kwadratowych. Piwowar tyle by nie potrzebował.

Drążyli jeńcy wojenni. Kto dokładnie – nie wiadomo: część źródeł pisze o jeńcach francuskich, jedyna relacja oparta na powojennej inwentaryzacji mówi o jeńcach rosyjskich. Pewne jest to, że korytarze pod tym parkiem wykuto pracą przymusową, i to jest jedyna rzecz, którą trzeba stąd zapamiętać.

Magazyn ryb, pieczarki i dyskoteka

Po wojnie zaczęła się seria zastosowań, których wspólnym mianownikiem jest stała temperatura i brak okien. Działały tu – w kolejności, której źródła nie ustalają zgodnie – magazyn Centrali Rybnej, pieczarkarnia, hurtownia chemiczna, a na koniec dyskoteki: najpierw Cosmos, potem UnderGround. Ostatnia zgasła około 2005 roku.

Ryby, pieczarki i dyskoteka w tym samym miejscu nieźle ilustrują, jak miasto radzi sobie z odziedziczoną infrastrukturą: znajduje jej kolejne zastosowanie, aż skończą się pomysły.

Pomysły skończyły się na jakiś czas i korytarze stały puste. Budynek dawnej restauracji nad nimi zajęło z czasem Centrum Szkolenia Kierowców LOK.

Od 2018 roku – Time Gates

W grudniu 2018 roku podziemia otwarto jako atrakcję turystyczną pod nazwą Time Gates – Bramy Czasu.

Są dwie części. Trasa historyczna to około półtora kilometra korytarzy pod Wzgórzem Kościuszki – najdłuższa udostępniona trasa podziemna w Karkonoszach – zwiedzana z przewodnikiem, w 45 do 60 minut. Opowieść dotyczy historii Dolnego Śląska, podanej w formie kolejnych „bram czasu”.

Druga część to trasa naukowa – pokazy fizyczne, z cewką Tesli i eksperymentami z ciekłym azotem. Z historią miejsca nie ma to wiele wspólnego, ale działa na dzieci lepiej niż wszystko inne w tym trakcie.

Dlaczego akurat tutaj

Wzgórze Kościuszki nie jest przypadkowym miejscem. To lita skała tuż przy mieście – wzniesienie zbudowane z granitu karkonoskiego, czyli dokładnie taki materiał, w jakim opłacało się kuć. Gdyby zamiast skały był piasek, trzeba by murować sklepienia, a to zupełnie inne pieniądze.

Jest jeszcze druga rzecz, mniej oczywista. Piwnice powstały w latach 1852–1853, czyli dziewięć lat przed zgodą na rozbiórkę murów – w momencie, gdy Jelenia Góra przestawała być miastem zamkniętym w pierścieniu obwarowań i zaczynała zabudowywać przedmieścia. Te korytarze są rówieśnikami tamtej zmiany. Powstały poza dawnym miastem, bo dawne miasto właśnie przestawało mieć granice.

Zwiedzanie

• Wejścia grupowe o ustalonych godzinach, z przewodnikiem – nie da się wejść „przy okazji”, trzeba trafić na wejście albo poczekać.
• Pod ziemią jest około siedmiu stopni przez cały rok. To była chłodnia i nadal się tak zachowuje – weź coś z rękawami także w lipcu.
• Trasa historyczna zajmuje 45 do 60 minut, z trasą naukową trzeba liczyć więcej.
• Zwiedzanie nocne obiekt prowadzi pod nazwą Trasa Historyczna MAXI, w wybrane terminy.
• Aktualne godziny, ceny i terminy podaje obiekt na stronie timegates.pl – nie przepisuję ich tutaj, bo się zmieniają.

Co zobaczyć w pobliżu

To ostatni punkt Małego Traktu i można go potraktować jako pointę całej trasy: zaczyna się ona przy murach, które miasto zamykały, a kończy pod wzgórzem, w którym miasto zaczęło się rozrastać, gdy tych murów zabrakło.

Samo Wzgórze Kościuszki warto obejść po wierzchu – to wciąż park, z alejkami wytyczonymi jeszcze przez burmistrza Schönaua i widokiem na Karkonosze. Jest tu też Ścieżka Przyrodniczo-Historyczna, a na niej osobliwość, o której mało kto wie: „Przekrój geologiczny przez Sudety Zachodnie”, odsłonięty 3 lipca 1902 roku, długi na dwadzieścia metrów i ułożony z około trzydziestu rodzajów skał według profilu wrocławskiego geologa Georga Güricha.

Po drugiej stronie centrum leży Wzgórze Krzywoustego, czyli punkt pierwszy tego traktu; między jednym a drugim mieści się całe stare miasto.