Jeleniogórski Trakt Śródmiejski · Mały Trakt

Muzeum Karkonoskie

Muzeum Karkonoskie to jeden z niewielu budynków w mieście postawionych od razu po to, żeby pomieścić zbiory – nie przerobiono go z pałacu ani z kamienicy. Otwarto je 14 kwietnia 1914 roku o wpół do dwunastej, a zbiory czekały na własny dom ćwierć wieku, tułając się po trzech innych adresach. To jedenasty punkt Małego Jeleniogórskiego Traktu Śródmiejskiego – ostatni z miejskiego spisu.

Adres: ul. Jana Matejki 28. Czynne od wtorku do niedzieli, w poniedziałki nieczynne; w środy wstęp wolny na wystawy stałe. Godziny i ceny warto sprawdzić przed wizytą, bo różnią się latem i zimą.

Najpierw były szlaki, muzeum wyszło przy okazji

1 sierpnia 1880 roku powstało w Jeleniej Górze Towarzystwo Karkonoskie, znane jako RGV. Założył je Theodor Donat, a jego zadaniem było otwieranie gór dla turystów – i robiło to z rozmachem, którego dziś nie podejrzewa się po towarzystwie miłośników. Do 1930 roku wytyczyło i utrzymywało 300 kilometrów szlaków: dziewięćdziesiąt w Karkonoszach, sto na Pogórzu, sześćdziesiąt w Górach Izerskich, dwadzieścia w Kaczawskich i trzydzieści w Kruczych. Kosztowało to pół miliona marek.

Na swoje dwudziestopięciolecie, w 1905 roku, towarzystwo otworzyło „Drogę Jubileuszową” prowadzącą na szczyt Śnieżki. Prowadziło też dziesięć schronisk młodzieżowych, a w 1927 roku powołało własną straż górską, której zadaniem była ochrona przyrody. Muzeum wzięło się z ubocznego skutku tej działalności: członkowie przynosili z wypraw pamiętniki i książki, z których zrobiła się najpierw biblioteka, a potem zbiór muzealny.

Ćwierć wieku w cudzych pomieszczeniach

Zbiory udostępniono po raz pierwszy 2 czerwca 1889 roku – na parterze Królewskiego Gimnazjum przy dzisiejszej ulicy 1 Maja. Po siedmiu latach przeniosły się kilka numerów dalej, a od 1 lutego 1902 roku mieściły się przy ulicy Szkolnej. Przez ponad cztery dekady opiekował się nimi jeden człowiek: kustosz Hugo Seydel, związany z jeleniogórską grupą Towarzystwa Karkonoskiego od 1885 roku, jej prezes od 1898. Zmarł 3 października 1932 roku, w wieku dziewięćdziesięciu dwóch lat, wciąż związany z muzeum.

Dom zbudowany dla zbiorów

Budowę własnego gmachu zaczęto 3 czerwca 1912 roku i zakończono 14 kwietnia 1914 – kilka miesięcy przed wybuchem pierwszej wojny światowej. Wcześniejsze projekty, autorstwa Kühnemanna i Dreschera, odrzucono; ostatecznie zlecenie dostał Carl Grosser, architekt pracujący we Wrocławiu, ale urodzony w Kowarach, czyli po tej samej stronie gór.

Pierwotny układ wystaw mówi sporo o tym, co uznawano wtedy za warte pokazania. W holu stało szkło, tłoki pieczętne, snycerka oraz artystyczne ślusarstwo i kowalstwo. Osobną salę dostały cechy rzemieślnicze: puchary, wilkomy, skrzynie i dokumenty cechowe. W sali kościelnej znalazły się rzeźby, krucyfiksy, tarcze trumienne i organy z kościoła Świętego Ducha. Był też pokój urządzony jak salon mieszczański, z portretami rodzin kupieckich na ścianach, a na klatce schodowej wisiała stara broń. Piętro zajmowało malarstwo, przyroda i tradycje tkackie.

Chałupa, która jest częścią muzeum

Od południa do budynku przylega chałupa wiejska – i to nie rekonstrukcja postawiona na potrzeby wystawy, tylko obiekt urządzony oryginalnymi sprzętami. Do dziś stoją w niej ogromny piec, łóżko z baldachimem, kołyska, kredens i warsztat tkacki. To ostatni jest tu najważniejszy: tkactwo było przez stulecia podstawą utrzymania w tych górach, a chałupa pokazuje warsztat tam, gdzie naprawdę stał, czyli w izbie mieszkalnej.

Z tyłu posesji założono ogród obsadzony roślinami karkonoskimi. Opiekował się nim Wilhelm Patschovsky – i to też jest ślad tego, czym RGV było naprawdę: towarzystwem, które traktowało góry jako całość, od szlaku po roślinę.

Wojna, propaganda i skrzynie z Matejką

W latach 1938 i 1939 muzeum przebudowano według projektu Karla Alberta, żeby zwiększyć powierzchnie wystawowe. W przededniu wojny stało się siedzibą związku Muzeów Ojczyźnianych pod nazwą Sudetenmuseum RGV i zostało wprzęgnięte w propagandę.

Najważniejszy dzień w powojennej historii muzeum to 7 sierpnia 1945 roku. Profesor Stanisław Lorentz odnalazł wtedy skrzynie z obrazami Jana Matejki i zdeponował je w jeleniogórskim muzeum. Na pamiątkę tego wydarzenia instytucja otrzymała imię Jana Matejki. Przez pierwsze lata po wojnie muzeum było jednak zamknięte i pełniło rolę składnicy – w latach 1948–1950 zinwentaryzowano tu czterdzieści sześć tysięcy obiektów. Dla zwiedzających otwarto je na dobre 2 sierpnia 1953 roku, a pięć lat później pokazano wielką wystawę „Jelenia Góra w przeszłości”.

Dlaczego akurat szkło

Kolekcja szkła nie wzięła się z gustu kolejnych dyrektorów, tylko z decyzji administracyjnej: od 1964 roku, w ramach specjalizacji polskich muzeów, to Jelenia Góra miała zbierać szkło artystyczne. Reszta potoczyła się szybko. W 1967 roku wzorcownia Huty „Julia” przekazała 282 szkła historyczne, w tym dwa puchary z przełomu XVIII i XIX wieku, w 1974 kolejnych 298, a w 1995 aż 1184. Dziś kolekcja liczy ponad dziewięć tysięcy obiektów.

Za jej kształt odpowiada przede wszystkim Mieczysław Buczyński, historyk sztuki związany z muzeum przez trzydzieści osiem lat. To rzadki przypadek, gdy zbiór o randze europejskiej daje się przypisać jednej osobie i jednej konsekwentnie prowadzonej polityce zakupów.

Warto pamiętać, skąd to szkło się tu wzięło: w Karkonoszach i Górach Izerskich huty stawiano tam, gdzie było drewno na opał, czyli wysoko w lasach. Kolekcja opowiada więc historię przemysłu, który ukształtował te góry na długo przed turystyką.

Laboranci, czyli zielarze z własnym cechem

Najciekawszy zespół w dziale etnografii to 92 obiekty po laborantach. Nazwa pochodzi od łacińskiego *laborare* – pracować, przygotowywać. Początek dał im Georg Werner, aptekarz z Kłodzka, a w 1622 lub 1623 roku w Karpaczu osiedliła się grupa protestanckich uchodźców z Czech, która wzmocniła ten ośrodek.

Na początku XVIII wieku laboranci mieli już własny cech, z mistrzami, czeladnikami i terminatorami – czyli byli rzemiosłem, a nie znachorstwem. Ich specyfiki trafiały nie tylko na śląskie rynki, ale i do Pragi, Krakowa, Wiednia, Moskwy oraz Londynu. Rozkwit przypadł na lata 1730–1780.

Skończyło się urzędowo. Edykty z 1843 roku zakazały praktyk homeopatycznych i ograniczyły liczbę wyrabianych prostych specyfików z czterdziestu sześciu do dwudziestu jeden, a dokument z 30 września wstrzymał wydawanie zezwoleń na działalność. Zbiór w Jeleniej Górze jest dziś jednym z niewielu materialnych śladów po tym zawodzie.

Od Museum RGV do Muzeum Karkonoskiego

W 1975 roku, gdy Jelenia Góra została stolicą województwa, muzeum przekształcono w Muzeum Okręgowe i zaczęło ono zbierać oddziały: w 1977 roku Zamek w Bolkowie, w 1980 Muzeum Walki i Pracy w Cieplicach, w 1995 Dom Carla i Gerharta Hauptmannów w Szklarskiej Porębie. W 2001 roku wróciło do nazwy nawiązującej do przedwojennego Museum RGV – Muzeum Karkonoskie.

Ostatnia duża zmiana to remont i rozbudowa z lat 2009–2011, według projektu Marka Skorupskiego, o wartości blisko dziesięciu milionów złotych.

Co zobaczyć w pobliżu

Muzeum zamyka miejski spis Małego Traktu, którego początek jest na Wzgórzu Krzywoustego przy wieży Grzybek. Po drodze mija się bazylikę, Plac Ratuszowy i całą serię figurek ze Szlaku Jelonków. Bezpośredni poprzednik na trasie to Teatr imienia Norwida, kilka minut stąd.

Jeśli po muzeum zostanie jeszcze siła, dziesięć minut dalej, pod Wzgórzem Kościuszki, są podziemia Time Gates – dwunasty i ostatni punkt traktu.