Jeleniogórski Trakt Śródmiejski · Mały Trakt

Mury obronne

Jelenia Góra była opasana podwójnym murem – i to nie metafora, tylko dwa osobne pierścienie z suchą fosą między nimi i przed nimi. Rozebrano je w XIX wieku, ale miasto nadal ma ich kształt: tam, gdzie stały, biegną dziś ulice i promenady. Ten punkt traktu jest o tym, co zniknęło – i gdzie tego szukać.

Jak to było zbudowane

Najpierw, prawdopodobnie tylko z trzech stron, były wały drewniano-ziemne. Od północy nie sypano ich wcale: broniła stroma skarpa opadająca ku Bobrowi.

Pod koniec XIV wieku wały zastąpił kamienny mur. Miał do ośmiu metrów wysokości i około półtora metra grubości. Podwójny stał się dopiero pod koniec XV wieku, kiedy dobudowano drugi, zewnętrzny pierścień – znacznie niższy, niewiele ponad dwa metry, ale z dziewięcioma bastejami wysuniętymi przed jego linię. Między murami został pas szeroki na pięć i pół do siedmiu i pół metra.

Przed tym wszystkim biegła sucha fosa o szerokości od trzynastu do szesnastu metrów – a przy Bramie Wojanowskiej, czyli od wschodu, rozszerzała się do dziewiętnastu i pół. Dlaczego akurat tam, wyjaśnia się na miejscu, przy siódmym punkcie traktu.

Trzy bramy i kilkadziesiąt baszt

Do miasta wchodziło się przez trzy bramy: Wojanowską od wschodu, Zamkową od zachodu i Bramę Ulicy Długiej od południa. Przy każdej stała wieża – obok przejazdu, nie nad nim.

Baszt było kilkadziesiąt. Atlas Historyczny liczy ich trzydzieści sześć, zastrzegając, że przez stulecia liczba się zmieniała; inne opracowania podają od dwudziestu kilku. Stały gęsto – co dwadzieścia, trzydzieści metrów – i wystawały ponad koronę muru o jakieś trzy metry.

Na początku XVI wieku kronikarz Bartłomiej Stenus zanotował o Jeleniej Górze zdanie, które do dziś powtarzają wszystkie przewodniki: „małe jest miasto, lecz wspaniale opasane”.

Mur jako gospodarstwo

Tu zaczyna się część, o której przewodniki milczą. Fortyfikacje przez większość czasu nie były wojskiem, tylko nieruchomością – i miasto je zagospodarowało.

Międzymurze służyło magistratowi do konkursów strzeleckich, ale część wydzierżawiano na ogrody i łąki. W XVIII wieku fosa była pastwiskiem dla miejskiego bydła. W połowie XIX wieku całe międzymurze poszło w dzierżawę i zamieniło się w ogrody mieszczan.

Był tam nawet zwierzyniec, urządzony na stromej skarpie przez senatora Hübnera. Działał krótko, do 1745 roku, ale zostały po nim drzewa i krzewy, i miejsce, do którego chodzono na spacer.

Innymi słowy: jeleniogórzanie hodowali w fosie krowy i uprawiali kapustę pod murem, na długo przedtem, zanim mur zaczął komukolwiek przeszkadzać.

Dlaczego zniknęły

Nie z powodu wojny. Z powodu ruchu i miejsca.

W drugiej połowie XVIII wieku bramy okazały się za wąskie i kolejno je poszerzano: Wojanowską w 1755, Długą w 1773, Zamkową w 1787. Fosę zaczęto zasypywać, a na uzyskanym terenie budować domy i zakładać ogrody.

Potem poszły same bramy. W 1833 zburzono sklepienie Bramy Zamkowej, w 1837 rozebrano Bramę Ulicy Długiej. Ostateczną zgodę na rozbiórkę murów miasto dostało w 1862 roku – z zastrzeżeniem, które okazało się kluczowe: wieże Bramy Wojanowskiej i Zamkowej miały zostać.

Na miejscu fos i wałów założono promenady. I to jest odpowiedź na pytanie, gdzie dziś są mury: pod ulicami, które je obeszły. Aleja Bankowa i plac kardynała Wyszyńskiego biegną po ich zarysie.

Gdzie ich szukać dzisiaj

Cztery miejsca:

1. Wieża Bramy Zamkowej przy ulicy Jasnej – można na nią wejść. 2. Baszta Grodzka przy ulicy Grodzkiej 16 – dziś obiekt noclegowy. 3. Baszta i Brama Wojanowska z kaplicą świętej Anny przy Konopnickiej – największy zachowany zespół. 4. Fragmenty muru wtopione w domy przy ulicy Jeleniej – tu trzeba patrzeć uważnie, bo mur nie stoi osobno, tylko jest ścianą czyjegoś budynku.

Przy Bramie Zamkowej zachował się jeszcze południowy mur przedbramia z gotyckim kamiennym wspornikiem.

Co zobaczyć w pobliżu

Tablica numer 2 stoi przy ulicy Podwale i Jeleniej – czyli dokładnie tam, gdzie biegła północna linia obwarowań, nad skarpą. Stąd blisko na Wzgórze Krzywoustego, z którego widać, jak miasto leży na wzniesieniu nad Bobrem – i dlaczego od północy wystarczyła mu sama krawędź skarpy.