Jeleniogórski Trakt Śródmiejski · Duży Trakt · Sobieszów

Kościół św. Marcina

Rachunek za tę wieżę zachował się w formie, która mówi o dawnym Sobieszowie więcej niż niejedna kronika: 365 talarów, 23 grosze i dwie kwarty spirytusu. Postawili ją w 1647 roku protestanci, w czasach gdy kościół należał do nich. Sam budynek jest jednak dużo starszy – to najstarszy zachowany obiekt w Sobieszowie, a parafia działa tu co najmniej od XIV wieku.

Villa Hermanni, czyli początek

Miejscowość pojawia się w dokumencie z 1305 roku pod nazwą Villa Hermanni. Siedemdziesiąt pięć lat później, w dokumencie księżnej Anny Świdnickiej z 1 stycznia 1380 roku, wymieniony jest Mikołaj, proboszcz z Sobieszowa – to najstarszy znany z imienia duszpasterz tego kościoła.

Pierwotną patronką była święta Barbara. Święty Marcin przyszedł tu dużo później i w okolicznościach, które warto znać.

Dwie zmiany wyznania w sto trzydzieści lat

W 1520 roku kościół przejęli protestanci. W tym samym roku zmarł proboszcz Marek Meischeider – ostatni katolicki duszpasterz przed zmianą. Jego płyta nagrobna leży w prezbiterium, a łaciński napis podaje rok śmierci. Meischeider zdążył wcześniej rozbudować parafię: w 1490 roku wzniósł drewnianą kaplicę w Szklarskiej Porębie.

W 1654 roku, na fali kontrreformacji, kościół wrócił do katolików. To wtedy zmieniono wezwanie na świętego Marcina – i pod tym imieniem parafia działa do dziś, także wtedy, gdy jej głównym kościołem został po wojnie zupełnie inny budynek.

Parafia, która sięgała po góry

Jeden szczegół z życiorysu proboszcza Meischeidera mówi o dawnym Sobieszowie więcej niż opis wyposażenia: w 1490 roku wzniósł drewnianą kaplicę w Szklarskiej Porębie.

To znaczy, że tutejsza parafia obejmowała także osady leżące głęboko pod grzbietem Karkonoszy – kilkanaście kilometrów stąd, w górę doliny, po drogach, których zimą praktycznie nie było. Sobieszów był więc parafią matką dla osadnictwa idącego w góry, a kaplice w oddalonych wsiach stawiano po to, żeby ludzie nie musieli schodzić na każdą mszę.

Dzisiejszy podział, w którym Szklarska Poręba jest osobnym miastem z własnymi kościołami, jest sprawą znacznie późniejszą. Kiedy patrzysz na ten niepozorny kościół, patrzysz na centrum administracyjne sporego kawałka Karkonoszy.

Wieża za 365 talarów i dwie kwarty spirytusu

Wieża stoi osobno, obok kościoła – to kampanila na planie kwadratu, zwieńczona drewnianym ośmiobocznym hełmem. Prace przy niej prowadzono w 1647 roku, czyli w czasach protestanckich, a zachowany rachunek brzmi: 365 talarów, 23 grosze i dwie kwarty spirytusu – wypite z okazji oddania wieży do użytku. Alkohol w rozliczeniu budowy nie był wtedy niczym dziwnym.

Z tego samego okresu pochodzą dzwony i zegar (sam zegar wymieniono w 1728 roku – wykonał go Georg Klose). A z jednym z dzwonów wiąże się opowieść, która ładnie domyka sąsiedztwo Chojnika: miano go odlać z armat z zamku.

Ile w tym prawdy, trudno powiedzieć – i lepiej powiedzieć to wprost. Karta zabytku podaje pochodzenie dzwonu wprost, opracowanie regionalne mówi o jednej starej armacie, a przewodnik ostrożnie: „o którym mawiają, że”. Żadne źródło nie wskazuje konkretnego działa – nie wiemy, ile ich było, z jakiego czasu pochodziły ani kto zdecydował o przetopieniu. Wiadomo tylko, że Chojnik w XVI wieku dostosowano do broni palnej, więc artyleria na zamku nie jest niczym nieprawdopodobnym.

Sto trzydzieści lat w innych rękach

Okres protestancki nie był tu epizodem, tylko całym stuleciem z okładem: od 1520 do 1654 roku. To wystarczająco długo, żeby zbudować wieżę, zawiesić dzwony i wstawić zegar – czyli wszystko, po czym dziś rozpoznajesz ten kościół z daleka.

Dlatego w Sobieszowie jest sytuacja odwrotna niż w większości okolicznych miejscowości: katolicki kościół ma protestancką wieżę, a ewangelicy, którzy ją postawili, po 1654 roku zostali bez świątyni na blisko sto lat. Swoją zbudowali dopiero po zmianie państwa, w latach 1744–1745 – dziś jest to kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa przy ulicy Cieplickiej.

Potem historia zatoczyła koło. W 1946 roku katolicka parafia świętego Marcina przejęła tamten poewangelicki kościół i przeniosła do niego główne nabożeństwa. Dwa budynki zamieniły się rolami – ten starszy, przez sześćset lat najważniejszy, został tym drugim.

Barok od Schaffgotschów

W latach 1778–1782 kościół przebudowano w stylu barokowym z inicjatywy hrabiego Jana Nepomucena Schaffgotscha – tego samego rodu, którego pałac stoi 250 metrów dalej. Przebudowa oznaczała też nowe wyposażenie.

Ołtarze wykonał jeleniogórski rzeźbiarz Augustyn Wagner, a obraz główny ze świętym Judą Tadeuszem namalował malarz Pratz z Cieplic. Z tego czasu zachowały się drewniana chrzcielnica i ambona.

Starsza od nich jest kamienna chrzcielnica z 1486 roku – tyle że dziś stoi w Podgórzynie i nie wiadomo, kiedy ani dlaczego tam trafiła.

Dziewiętnastowieczne porządki

Kolejne prace szły przez cały XIX wiek: 1870 – belka dachowa z tą datą, 1881 – nowa posadzka, 1885 – poświęcenie nowych stacji Drogi Krzyżowej, 1887 – przeniesienie ołtarzy bocznych i odnowienie ołtarza głównego, do którego obrazy namalował profesor Hieronim Richter. Witraże pochodzą z 1921 roku.

Epitafia i cmentarz, którego nie ma

Wewnątrz i w murach zachowały się epitafia ludzi związanych z rodowym majątkiem. Jedno z nich upamiętnia Johanna Carla Neumanna – urzędnika, pisarza i zarządcę dóbr Schaffgotschów, urodzonego w Cieplicach 28 października 1671 roku i zmarłego w Sobieszowie 26 stycznia 1741.

Kościół stał pośrodku starego cmentarza, otoczonego niskim kamiennym murem. W latach sześćdziesiątych XX wieku władze miejskie cmentarz zlikwidowały. Dziś zostaje sam mur i puste otoczenie świątyni – warto o tym wiedzieć, stojąc na trawie wokół kościoła.

Od 1945 roku

31 października 1945 roku przybył pierwszy polski ksiądz, Franciszek Marszał-Olszowski, i kościół stał się punktem zbornym dla przesiedleńców. Rok później parafia przejęła dawny zbór ewangelicki przy dzisiejszej ulicy Cieplickiej i przeniosła tam swoje główne nabożeństwa.

Prace remontowe prowadzono w 1955 i 1961 roku, po kolejnym remoncie kościół poświęcił w 1986 roku biskup Adam Dyczkowski, a w latach 2000–2003 odnowiono ołtarz główny, barokową ambonę i chrzcielnice.

Co możesz zobaczyć

Z zewnątrz: wieżę z 1647 roku i mur po dawnym cmentarzu. To najstarsze, co w Sobieszowie stoi, i widać to po proporcjach – budynek jest przysadzisty, bez rozmachu późniejszych fundacji.

W środku, poza nabożeństwami: barokowe ołtarze Augustyna Wagnera, ambonę i chrzcielnicę z czasów przebudowy, płytę nagrobną proboszcza Meischeidera w prezbiterium oraz epitafia związane z dobrami Schaffgotschów.

Stąd zaczyna się podejście na Chojnik – zamek, z którego armaty odlano dzwon wiszący nad twoją głową.